Y Goeden a’r Afal

Mae’r fam goeden ar yr ynys yn tyfu mewn cilfach fach ar ymyl y tŷ. Cafodd ei “thocio” gan stormydd hallt ac o ganlyniad mae’n gorwedd yn wastad yn erbyn wal y gilfach yma. Mae blagur sy’n ceisio tyfu allan o’r gilfach yn cael eu lladd gan yr halen yn y pendraw. Mae’r goeden wedi tyfu i fyny a throsodd i’r to lle y mae wedi cael ei “thocio’n” wastad gan y gwynt.

Gan fod y goeden yng nghanol y gilfach, mae’n debygol fod rhywun wedi ei phlannu yno. Does neb yn gwybod ei hoed. Ernest (yn ei 70au bellach) oedd yr olaf i gael ei eni ar Ynys Enlli a dywed fod y goeden "wedi bod yno erioed". Adeiladwyd y tŷ gan Arglwydd Niwbwrch yn 70au’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hyd yma does dim gwybodaeth gen i ynghylch tarddiad y goeden na’i hanes.

Clywais yn ddiweddar mai "Afal Myrddin” oedd y goeden. Ar y llechwedd uwch ben y tŷ mae yna ogof lle y claddwyd Myrddin y Brenin Arthur mewn cist wydr, yn ôl y chwedl.

Dwi ddim wedi llwyddo i gael yr un o’m plant i fynd ar eu pedwar i mewn i geg cul yr ogof i weld a yw hyn yn wir neu beidio.

Siâp y goeden

Does neb yn gwybod beth yw siâp coeden Enlli sy’n tyfu ar ei phen ei hun. Mae rhai mathau o afal yn tyfu i fyny’n syth iawn, tra bod mathau eraill yn pendrymu fwy.

Bydd rhaid ini aros am sawl blwyddyn cyn y byddwn ni’n gwybod rhagor am siâp coeden Afal Enlli gyffredinol.

Egni’r goeden

Mae rhai coed yn tyfu’n egnïol iawn tra bod rhai coed eraill yn tyfu’n wan. Does neb yn gwybod pa mor egnïol y mae coed Ynys Enlli’n tyfu.

Blagur ffrwythau

Mae’r goeden yn cynhyrchu llawer o sbardunau ffrwythau ac mae’n cynhyrchu blagur ar y sbardunau hyn.

Pellio

Does neb yn gwybod a yw’r goeden yn hunanffrwythlon neu a oes angen paill o goeden afalau arall. Mae yna rhai coed afalau ar y fferm ar ben pella’r ynys.

Blodeuo

Mae’r blodau’n hollol wyn bron ac mae’r goeden yn blodeuo’n weddal gynnar – grŵp blodeuo B (yn seiliedig ar 1 flwyddyn o gofnodion ym Mangor, Gogledd Cymru). Does neb yn gwybod a yw’r goeden yn gallu gwrthsefyll rhew. Dyw Ynys Enlli ei hun fyth yn rhewi.

Y Ffrwythau

Roedd y ddau afal a gafodd eu harchwilio gan Joan Morgan o liw hufen a streipiau pinc, gydag asennau (ribbed) a choron ac roeddent yn ogleuo o lemwn.

Mae’r afalau o’r goeden ar yr ynys yn fach ac yn afreolaidd. Roedd y 15 o ffrwythau a gafodd eu tyfu ar y prifdir (yn 2003) yn llawer mwy rheolaidd o ran siâp ac yn fwy - tua maint afal o’r archfarchnad.

Hel y ffrwythau

Mae ein profiad cyfyngedig iawn yn awgrymu y dylid hel y ffrwythau tua dechrau mis Hydref.

Storio

Roedd y ffrwythau o’r ynys yn dda i’w bwyta o ganol mis Hydref tan y Nadolig. Byddwn yn darganfod yr union ddyddiadau yn ystod y blynyddoedd nesaf.

Coginio

Wedi ei goginio mae’r afal yn troi’n fflwff euraid golau ac ysgafn. Does dim angen siwgwr.

Sudd

Sudd rhagorol pincaidd o liw gwellt. Dwi’n credu y bydd ffrwythau ar y prifdir yn fwy o ran maint ac yn cynnwys mwy o sudd na ffrwythau o’r ynys.

Seidr

Dim gwybodaeth

Haint

Crach (scab) – mae’r fam goeden a’r ffrwythau yn rhydd o grach. Does dim arwyddion o grach ar fy nghoed i ar y prifdir sy’n tyfu mewn perllan crachaidd iawn yng Ngogledd Cymru.
Cancr - mae’r fam goeden yn rhydd o gancr er gwaetha’r ffaith fod llawer o’r canghennau’n rhwbio yn erbyn wal y tŷ a bod llawer o’i blagur wedi cael eu torri gan y gwynt.
Does dim arwyddion o gancr ar bren coeden Afal Enlli sy’n tyfu mewn mewn perllan cancraidd iawn yng Ngogledd Cymru.
Llwydni – dyw’r haint yma ddim yn gyffredin yng Ngogledd Cymru (mae’n rhy oer ac yn rhy wlyb). Ond mewn gardd â waliau yng Nghastell Penrhyn mae gan sawl coeden ifanc (e.e. Charles Ross, Greensleeves ac Egremont russet) lwydni. Mae coeden Ynys Enlli yn rhydd o lwydni.
Mae’r goeden ar yr ynys yn dioddef yn enbyd o wyfyn Tortrix – dwi ddim yn gwybod am unrhyw goeden arall ar Ynys Enlli â’r broblem yma. Does dim problemau eraill o ran heintiau wedi cael eu hastudio neu eu cofnodi eto.